Łazienki Królewskie: jak uratowano perłę Warszawy

Przez ponad trzy lata ekipy konserwatorów, konstruktorów i architektów pracowały przy odbudowie jednego z najcenniejszych zabytków Warszawy. Remont Pałacu na Wyspie w Łazienkach Królewskich, ruszył 5 września 2012 r. i zakończył się 30 września 2015 r., pochłonął 48,6 mln PLN, z czego aż 32,33 mln PLN pokryło dofinansowanie z Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko, Priorytet XI, Działanie 11.1. Efekt tych prac wykracza daleko poza odnowione mury, ponieważ odzyskała blask perła architektury klasycystycznej XVIII wieku, w której Stanisław August Poniatowski gromadził swoją kolekcję dzieł sztuki. Dziś budynek znów olśniewa, jak za czasów króla.

• Konserwacja tarasów, elewacji i wnętrz Pałacu na Wyspie
• Pałac Myślewicki: termoiniekcja i polichromie Plerscha
• Wirtualne Muzeum Łazienek Królewskich i rewitalizacja ogrodów

Konserwacja tarasów, elewacji i wnętrz Pałacu na Wyspie

Tarasy północny, zachodni i wschodni przez dekady niszczały w ciszy, narażone na wody opadowe przenikające w spoiny cegły i podcinające konstrukcję od środka. Podczas remontu Łazienek Królewskich wzmocniono ich korpusy, wprowadzono nowoczesną izolację przeciwwodną i odtworzono historyczne okładziny. Równolegle ekipy pracowały przy elewacjach, gdzie przywrócono detale sztukatorskie, a mostki prowadzące do pałacu odzyskały pierwotną geometrię.

Dach przykryty blachą niszczejącą od czasów ostatniej poważnej naprawy wymagał pełnej wymiany wraz z ociepleniem z wełny mineralnej o grubości 25 cm, spełniającym współczesne wymagania izolacyjności zgodnie z PN-EN 13162. Starą instalację elektryczną, wentylację i centralne ogrzewanie zastąpiono systemami zaprojektowanymi w duchu minimalnej ingerencji w substancję zabytkową. Konserwacja wnętrz objęła zarówno parter, jak i piętro, łącznie z salą balową, galerią obrazów i apartamentami królewskimi.

Sala Balowa i Galeria Obrazów po renowacji

Sala Balowa skrywa żyrandole, z których każdy liczy około 1750 kryształów, odtwarzanych ręcznie przez polskich rzemieślników z hut szkła kryształowego. Konserwatorzy przywrócili dawny blask złoceń na ścianach, gdzie warstwa brudu i przemalowań sięgała miejscami kilku milimetrów. Technika mikroabrazji i punktowego oczyszczania laserowego pozwoliła usunąć nawarstwienia bez naruszania oryginalnej polichromii.

W Galerii Obrazów zastosowano nowy system oświetlenia opartego na diodach LED o temperaturze barwowej 2700 K, neutralnej dla dzieł malarskich. Dzięki filtrom UV i precyzyjnym oprawom typu wallwasher światło pada na płótna tak, jakby wnętrze oświetlały naturalne świece, a nie elektryczne instalacje. Pawilon Wschodni otrzymał nowe pomieszczenia sanitarne i zaplecze techniczne, dyskretnie ukryte w przyziemiu.

Amfiteatr i przebudowa sieci wokół Pałacu

Amfiteatr z XVIII wieku, letnia scena królewskiego teatru, przeszedł remont widowni, sceny i fasad. Konserwatorzy posłużyli się georadarem sprowadzonym z Grecji, by zmapować pustki w murach i skorodowane elementy metalowe, niewidoczne gołym okiem. Tam, gdzie konstrukcja wymagała wzmocnień, wprowadzono tynki renowacyjne zgodne z normą PN-EN 998-1, umożliwiające odprowadzanie wilgoci z wnętrza muru.

Równolegle z pracami budowlanymi przebudowano podziemną sieć cieplną na odcinku od Stajni Kubickiego do Starej Pomarańczarni, wykorzystując rury preizolowane zminimalizowanym współczynnikiem strat ciepła. Nowoczesne rozwiązania grzewcze w zabytkowych obiektach wymagają precyzyjnego doboru średnic i izolacji, aby zmieścić instalację w korytarzach pod korzeniami starych drzew. Sieć energetyczną na odcinku liczącym około 2 km kabla poprowadzono od Bramy Belwederskiej, stosując przewody o izolacji XLPE odpornej na wilgoć gruntową.

Pałac Myślewicki: termoiniekcja i polichromie Plerscha

Niewielki, lecz niezwykle cenny Pałac Myślewicki, wzniesiony w stylu wczesnoklasycystycznym, kryje w swoich murach historię wilgoci, z jaką borykał się przez blisko dwa stulecia. Remont Łazienek Królewskich objął także ten obiekt, gdzie wykonano termoiniekcję fundamentów polegającą na wprowadzeniu pod ciśnieniem specjalnych żywic hydrofobowych, które blokują podciąganie kapilarne wody. Metoda ta nie wymaga odkopywania murów, a jednocześnie trwale zabezpiecza strukturę przed szkodliwym działaniem wilgoci.

Dach namiotowy z charakterystycznym „belwederkiem" oraz hełmy wież alkierzowych, pokryte blachą miedzianą, wymagały wymiany i uzupełnienia ubytków. Konserwatorzy zastosowali technikę lutowania twardego z dodatkiem srebra, co pozwoliło zachować historyczny charakter pokrycia. Stolarka okienna i drzwiowa przeszła pełną konserwację z wymianą zniszczonych elementów i odtworzeniem oryginalnych okuć w kuźni rzemieślniczej.

Polichromie Jana Bogumiła Plerscha

Prawdziwym skarbem Pałacu Myślewickiego są polichromie autorstwa Jana Bogumiła Plerscha, wybitnego malarza doby stanisławowskiej. Prace konserwatorskie objęły odtworzenie warstwy malarskiej zniszczonej przez pożar i zaniedbania, w tym słynne kompozycje alegoryczne zdobiące Salę Balową i Gabinety Królewskie. Powierzchnie pokryte złotem, szlagmetalem i mineralnymi pigmentami odzyskały głębię barw dzięki zastosowaniu metod mikroemulsyjnego oczyszczania.

Ekipy pracujące przy konserwacji Pałacu na Wyspie prowadziły równolegle odbudowę sztukaterii, której formy odlewano w gipsie ceramicznym na podstawie zachowanych fragmentów i rycin inwentaryzacyjnych z końca XVIII wieku. Każdy odcinek gzymsu, kapitel czy rozeta zostały zmierzone tachimetrami laserowymi o dokładności ±1 mm, a powstałe modele 3D posłużyły do wykonania matryc. Ślady po pożarze z 1944 r., w tym przypalenia i ubytki tynku, potraktowano jako świadectwo historii, nie maskując ich całkowicie.

Wirtualne Muzeum Łazienek Królewskich i rewitalizacja ogrodów

Wirtualne Muzeum Łazienek Królewskich narodziło się z idei, by skrzętnie zgromadzone eksponaty udostępnić również tym, którzy nie mogą odwiedzić Warszawy. Konkurs na nazwę portalu rozstrzygnięto 13 listopada 2013 r. i wygrała propozycja „Huncwot". Platforma oparta na technologii HTML5 Canvas oraz Open Seadragon umożliwia płynne przybliżanie wysokorozdzielczych skanów dzieł sztuki bez utraty ostrości, a filtry wyszukiwania pozwalają przeglądać zbiory według epoki, artysty czy techniki.

Aplikacja mobilna towarzysząca portalowi została zaprojektowana z myślą o dostępności, w tym dla osób z dysfunkcjami wzroku, dzięki funkcjom audiodeskrypcji. Na stronie można dziś obejrzeć ponad 11 rzeźb, w tym marmurowy posąg Stanisława Augusta dłuta Giacomo Cardelliego, a także cyfrowe rekonstrukcje wnętrz, które technologia fotogrametrii odtworzyła z milimetrową precyzją.

Rewitalizacja ogrodów i Droga Belwederska

Pracom budowlanym towarzyszyła zakrojona na szeroką skalę rewitalizacja ogrodów, ponieważ zabytek bez zieleni nie oddaje pełni królewskiej wizji. Droga Belwederska, Ogród Romantyczny i okolice Ermitażu zyskały nowe nasadzenia, odtworzone na podstawie historycznych planów ogrodowych z archiwum Muzeum Łazienek Królewskich. Szpalery lipowe, klonowe i grabowe przywracają alejkom ich XVIII-wieczny charakter.

System nawadniania ogrodów oparto na podziemnych instalacjach kroplujących, pozwalających oszczędzić do 40% wody w porównaniu z tradycyjnym podlewaniem. Kostka brukowa na Drodze Królewskiej, ułożona na podbudowie z kruszywa łamanego, zapewnia trwałość przy jednoczesnym zachowaniu historycznego wyglądu dzięki zastosowaniu naturalnego kamienia polnego. Koszt konserwacji samych terenów zielonych sięgnął kilku milionów złotych, co proporcjonalnie odpowiada wartości materiałów i robocizny w zabytkowych parkach europejskich.

Efekty społeczne i edukacyjne

Po zakończeniu prac muzeum odwiedza rocznie kilkaset tysięcy osób, a zainteresowanie Wirtualnym Muzeum Łazienek pozwala dotrzeć do widzów z całego świata. Cyfrowe zasoby są dziś wykorzystywane w szkołach i na uczelniach, gdzie studenci historii sztuki analizują wysokorozdzielcze skany XVIII-wiecznych malowideł. Dzięki aplikacji mobilnej zwiedzanie z przewodnikiem audiowizualnym stało się możliwe również poza godzinami otwarcia ekspozycji.

Krótka karta remontu

Liczby, które robią wrażenie

• 48,6 mln PLN - łączna wartość projektu
• 32,33 mln PLN - dofinansowanie z Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko
• 1750 kryształów - w każdym z żyrandoli Sali Balowej
• 2 km kabla - nowej sieci energetycznej od Bramy Belwederskiej
• 11 rzeźb - udostępnionych w Wirtualnym Muzeum
• 25 cm - grubość ocieplenia dachu zgodnie z PN-EN 13162

Remont zakończono 30 września 2015 r. Dziś Pałac na Wyspie jest dostępny w pełnej krasie, a Wirtualne Muzeum Łazienek działa nieprzerwanie, zapraszając do interaktywnego poznawania kolekcji królewskiej bez wychodzenia z domu.

Wizyta w Łazienkach po remoncie to podróż przez czas i technologię zarazem, od termoiniekcji chroniącej mury przed wilgocią po mapy HTML5 Canvas pozwalające zobaczyć każdy pociągnięcie pędzla Plerscha. Warto zaplanować spacer od Bramy Belwederskiej w kierunku Droga Królewska, by zobaczyć efekt prac wykonanych z pieczołowitością godną królewskiego fundatora. Bilety do Muzeum Łazienek Królewskich można nabyć online, a aplikacja mobilna poprowadzi zwiedzających trasą ośmiu najciekawszych punktów zespołu pałacowo-parkowego.

Źródła danych

• Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie, oficjalna dokumentacja projektu remontowego 2012-2015
• Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko, Priorytet XI, Działanie 11.1 - Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej, www.pois.gov.pl
• Polskie Normy: PN-EN 13162 (wyroby z wełny mineralnej), PN-EN 998-1 (tynki renowacyjne)
• Portal Wirtualne Muzeum Łazienek Królewskich, https://huncwot.pl
• Archiwum historii sztuki - prace Jana Bogumiła Plerscha, Giacomo Cardelliego i Vincenza de’ Rossi